Kazim Özdemīr Serhildanźn Gelź Kurd ū Berdźla Azadīyź – 7 Dewleta Osmanī ū Komara Tżrkīyź ū Kurdźn Bakurź Kurdistan ź.
 
Serhildanźn Gelź Kurd ū Berdźla Azadīyź – 7 Dewleta Osmanī ū Komara Tżrkīyź ū Kurdźn Bakurź Kurdistan ź.
Dewleta Osmanī jż alīyź merżvek va dżhat żdarekżrżn. Jż alīyź padīžah va. Mal ū mżlkź dewleta Osmanī mal ū mżlkź Padīžżh bū. Edalet jī, qanūn jī, heq ū huqūq jī padīžah bū ū her tżžt jż nav du lźvźn padīžah derdżket. Mżllet yanī tebe`a wek koleyź padīžah bū. Ev padīžahźn ku tżžtźn jż devźn wī derdżket jż bo żnsanźn lż ser erd ū axa Osmanī wek ayata Kur`anź ferman būn. Carnan padīžahźn ruh nexwež, źn dīn ū carnan jī źn zarok dżhatżn ser text.
Źm dżkarżn bźjżn ku dīsa jī Kurdżstan dż wź demź da jż nżha azattżr bū ū Kurd jī, lż ser erda xwe jż īro azadtżr jīyan dżkżrżn. Kurdżstan eyaletek bū ū ev eyalet jż alīyź beg ū mīrekźn Kurd va bż awayek sencaxan dżhat żdarekżrżn.. Bż fermana Padīžahźn Osmanī her hźlekź Kurdżstan dżket bżn destźn mīrek an jī begek. Her mīrek an begek, sencaxek dż bżn destź wan da bū ū mīr an jī begź sencaxź būn. Her tżžt jż wan dżhata pżrsīn. Pżžtī demek heke padīžahź Osmanī, jż mīr an jī beg ne razībūya fermanek dī derdżxżst ū hźla ku dż bżn destź wī da bū dżda mīrek an jī begek dī. Bż vī awayī mīrek ū begźn Kurdżstan dżkżr pźsīra hev. Mīrek ū Begźn Kurdżstan sedem vź sīyaseta Osmanīyan bż hezaran caran bż hev ra žer kżrżn e ū bż dehhezaran żnsan kužtżne . Gelek caran lż ser bostek ax, dż cīyź dżjmżn da dżjī hev žer dżkżrżn ū bż hezaran Kurd dżdan kužtżn. Ev žerźn bżrakujī ew dem jī ū vź demź jī gelź Kurd bź ēare kżrżn e. Mal ū warźn wan kambax ū wźran kżrżn e. Dż nav Mīrek ū Begźn Kurdżstan da her tżm ū tżm žer ēźbū ye. Žerźn bżrakujī jż žerźn azadīyź pżrtżr būne. Mīrek ū begźn Kurdan hżngī bż hev ra žer kżrżn ū żnsanan jż hev kužtżne, hewēend bż dżjmżnź xwe ra žerź azadīya xwe ū welatź xwe nekżrżne, . Hewēend żnsanźn Kurd nehatżne kužtżn. Ez ne bawerżm ku dż vź cūhanź da mżletek hebe wekī Kurdan bżrakujī kżrżbe ū żnsanan jż hev kužtżbe.
Bek ū mīrekan bac ū ēemēūra xwe dżdan padīžah an žahź Iranź. Ēewan dżxwestżn jīyana xwe wżsa dżdan domandżn. Mżletź Kurd dż karź xwe da bż temamī azad bū. Dżbżstanźn wan hebūn ū bż zżmanź xwe kar ū bar, dan ū sżtandżn, tżcareta xwe dżkżrżn Heke wź demź dż sīyaseta dewleta Osmanī da asīmīlekżrżna Kurdan hebe jī, belź wek dema -ēewa tź gotżn- komara cumhūrīyeta layīq, sosyal ū demoqratīk(!) dżjwar ū hżžk nebū. Dż 600 salźn dema Osmanī da Kurd weke 6 salźn dema cuhurīyeta demaqratīk da nehatżn asīmelekżrżn. Lż Kurdżstanź hżcrżk, medrese ū xwendgeh hebūn ū bż azadī zcmanź Kurdī fźr dżbūn. Dż salźn ēżl, pźncī ū žźstīyan da jī zarokźn Kurd lż hżcrżk ū mżzkeftan bż zżmanź Kurdī dżxwendżn, fźr dżbūn. ( Mżn dż dawīya salźn ēżlī ū destpźka salźn pźncīyīn da lż cem mele ū seydan pżrtūkźn Ehmedź Xanī, Melayī Cizīrī ū Mela Xelīlź Sźrtī bż zżmanź Kurdī bż ežq ū kźf dżxwend. Mżn pżrtūka yekem bż zżmanź dayīka xwe Nubara Ehmedź Xanī ku jż bo bżēūkźn Kurmancan nżvżsabdżbū bż dżlek xwež ū germ lż ber destź seydayź xweye cī cżnet be rehmetīyź Žźx Bahadīnź mala žźxź Hezīn, nevīyź Žźx Mżhemedź Fźrsafź lż gundź Kżrdżkan xwend. )
Ixtżlafa dż navbera Kurdan ū dewleta Osmanī da pżžtī žerź Ēaldżranź bż alīkarīya Idrīsź Betlīsī hat derketżn. Bż hezaran Kurd nexasżm Kurdźn Elewī bż alīkarīya Bedlīsź Idrīsī hatżn qetżlkżrżn. Jż wź rojź ū vżrda zżlma dewleta Osmanī ū komara Tżrkīyźyź lż ser Kurdan kźm nebū ū zźdetżr domkżr.
Ji wź demź heta īro bż sedan žer dż navbera Kurdan ū dewleta Osmanī ū komara Tżrkīyź da ēebūn e. Hżn kes dżbźjżn ku 29 serhżldanźn Kurdan ēźbūn e. Hżnkes jī dżbźjżn ku ev serhżldan, serhżldanź hźlī ne ū serhżldżnźn umūmī 2 sehżldżna żn. Serhżldana Žźx Seīd ū serhżldana PKK ź. Herkes bż awayek dżbźje belź kī bż ēī awayī bźj e bżla bźj e. Tżžtek rastī heye ku bż sedan serhżldan ēźbūn e. Helbet ev serhżldan jż alīyź yekītīya gel va ēźnebūne. Jż alīyź mīrek begleran va, jż alīyź žźx ū seyżdan va ēźbūne.
Žerefxanź Bedlīsī dż Žerefnamź da dżnżvīne ku gelek caran Mīr ū Begźn Kurdan dżjī dewleta Osmanī serhżldżn kżrżne. Belź ev serhżldan bż pżranī jż bo mafź mīr ū began būne. Heke hżnek jż van mīr ū began xwestżbżn dewletek Kurd damezżrīnżn jī, belź nżkarżbūne yekītīya xwe pźk bīnżn. Jż bo her mīrek bż serź xwe hakżmtī kżrīye ū bżtźnź xwe azad dītī ye, fermandarīya mīrź dī qebūl nekżrżye ū bż wan ra nebūye yek.
Žerefxanź Bedlīsī dż Žerefnamź da dż pela 66’an da lż ser ne yekżtīya Kurdan wżha dżbźj e; „Eger rewžek Kurdan a xżrab hebe, ew jī ev e ku kesek jż kesekź dżn ra serī natewīn e. Jż hev ra nayźn ber kemendź ū her wekī lżb ū lżb herkes fżkżr ū serbżlżndayīya xwe dżke. Bż hev ra fżkra bż serbżlżndayīya mżžterek nakżn, pżžta hevūdu nagżrżn ū nabżn yek. Dż derheqź vź rewža wan a nebaž da, mamoste zana Mewlana Se`deddīn ku mamosteyź (muderrżs) Sultan Murat Xan – Xwedź jź razī be - dż dīroka bż Tżrkī da ya būyźr serpźhatīyźn Osmanīyan a bż ībareyźn payeberz ū xwežżk nżvżsandīye, lż ser Kurdan jī sekżnīye ū dż derheqź karekter ū eefżrandżnīya wan da wżha dżbźje:
„Ker Kurdek bż xwe , bż serź xwe lż gor kźfa xwe a la jīyana ferdītīyź bżlżnd kżrīye ū dż nav wan ēīya ū gelīyan da bż serbestī dżjī. Eger em warź yekgżrtżn , hemfżkżrī ū hevkarīya wan a bż hev ra bżnźrżn, em dżbīnżn ku tenź dż kelīme-ī žehad da, ya ku dż Mżsżlmanīyź da yekītīya Xwedź īfade dżke nebe, qet lż ser tżžtekī dżn tżfak dż navbera wan da tune,“
Bż rastī ev gotżn berī ēend sed sal hatżne götżn. Belź īro jī mana xwe qed tżžtek wżnda nekżrżne. Ev gorżn īro jī jż me ra taze ne. Jż bīnī kevnebūn bż wanan ra tune. Ez nżkarżm tżžtek dżn lż ser van gotżn ū bźjeyan zźdebżkżm.
Žerfxanź Bedlīsī dż Žerefnameyź da dżnżvżsīne ku gelek mīrek ū begźn Kurdan wek Zekerīya Begź kurź Zeynel Beg, Bayram Beg, Xan Ebdal, Emżr Žerżf, Mżhemed Beg ū gelek Beg ū mīrźn dżn dżjī dewleta Osmanī serhżldan kżrżne. Jż xeynī van serhżldanźn bżēūk gelek serhżldanźn gżrīng jī dżjī Osmanīyan hatżne pźkanīn. Em dżkarżn van serhżldanan bż kurtī bżnżvżsīnżn.
1 - Serhżldana Avdżrhman Paža :
Evdżrhman Paža dż sala 1788`an da dżbe serkarź mīreka Baban. Dżjī dewleta Osmanī lż alīyź Bexdayź serhżldanek dżke ū eskerźn Osmanīyź dżžkźn e. Dewleta Osmanī jż alīyź fetlūfźlan va gelek hosta bū. Nżhźrīn ku bż žerź ēekdarī zerar dżbīnżn, dest avźtżn rīyek hźsatżr. Bż rżžwet ū bertīlan bżrayź Evdżrhman Paža xapandżn. Evdżrhman Paža, bż xīyanetīya bżrayź xwe Xalżd Paža jż ber Osmanīyan žżkest.
2 - Serhżldana Ahmed Paža :
Ahmed Pažayź kurź Evdżrhman Paža, dżkeve žūna bavź xwe Evdżrhman Paža. Dż sala 1812`an da serhżldan kżr. Belź dż dawīyź da ev serhżldan jī hat perēiqandżn.
3 - Serhżldana Kurdźn Zaza :
Kurdźn Zaza dż sala 1818`an da lż mżntżqa xwe serhżldan Kżrżn. Lź belź bż ser neketżn.
4 - Serhżldanźn Hekarī, Sżncar, Dīyarbekżr ū Tur Abżdīn :
Dż navbera salźn 1826-1839`an da lż hźla Hekarī, Xerzan, Sason, Dīyarbekżr, Sżncar ū Tur Abżdīn serhżldanźn cūre cūre ēźbūn. Dż van serhżldanan da Kurd žżkestżn. Dż serhżldana Xerzan da zabżtź Elman von Moltke ku pažī dżbe merežalź sereskerź bż temamīya Elman. General von Moltke dż pżrtūka xwe ya bż navź „Unter Halbmond“ da fesla vź serhżldanź ū zżlmīya Hafżz Pažayź Osmanī dżke. Nżha em lż vżra ēend gotżnźn Merežal Helmut von Moltke ku dż pżrtuka „Unter dem Halbmond“ da gorīye bīnżn zżman.
„Ēīyayź Xerzan, 4 ź Hezżranź sala 1838“
“Dora rojź em zū hatżn meqerźn nū ku lż ber gundekī bū. Em tev lż ser kanżyek dż cīyek gelek xwežżk, lż ber hewzek (bżrkek) bż menzereyek xwežżk, dż nav darźn goz, fźkī ū ēīyandżnan da, ku lż ber rź bū sekżnīn. Meqerź meyźn nū lż ser vź kanīyźn bū. Lż ber vź dītżnź vź menzereyź, em tev ketżn nav heyecanek.Kanī lż ber gundek bū. Derhal agżr berdan gund ū gund žewżtandżn. Mżn xwest ku ez dżjī vź žewżtandżna gund fżkra xwe jż rźbazan ra bźjżm. Kesźn ku dżjī me žer dżkżrżn helbet dżkarżn bżhatan cezakżrżn. Belź ew kesźn ku teslīm bżbūn ū dż gund da mabūn pźwżst bū nehatan cezakżrżn ū mal ū xanīyźn wan nehatan žewżtandżn. Heke mżrov ezīyet bżde kesźn bź guneh meżrv nżkar e jż nava vī karī derkev e. Me hź bīhna xwe dernexżst kumandar emżr da ku topēī lż wź bżmīnżn ū eskerźn peya berź xwe bżdżn menzīla emżr nīžandanź. Eskerźn peya derhal ketżn rź. Bż qasī 15-20 gundźn lż ser rīya me agżr berdane wan ū temaman žewżtandżn. Em ketżn Gundź Papūr ku dż gelīyek nav ēīyan da bū. Kesźn vī gundī, jż gund derneketżbūn. Gundī bż pżranī lż serź banźn xanīyźn xwe yūn ku banrastbūn sekżnībūn. Hź em jż wan dūr būn bż sīlehźn xwe lż me xżstżn ū bangī me kżrżn: Em dżxwazżn sirf bźne nezīk. Em hayīdar būn ku Hafiz Paža dż vī gelī da, dż vź hereketź xweyź resmī da gelek zeyī`et da ye (Gelek kesan ū melzeman wżndakżrī ye.). “
“Gund bż qasī 200 lżngan –gavan- bżlżnd lż ser lżngźn zżnarźk bżlżnd bū. Lż ser pżrsa Mehmet Paža mżn teklīf kżr em dżbżn parastżna sīlehźn nīžancīyan da jż alīyź ēepź va lż gund bżzżvżrżn, pżžta xwe bżdżn gżrżkźn bżēūk ū daran, ku me jż režandżna berżkan bżparźzżn ū em jż pažīya zżnarź bżlżnd va bż zżnar va hevraz bżbżn ū bż vī awayī ji jorź gund va hżcūmī gund bżkżn ku reva gundīyan gav bż gav bź asźkżrżn, nexwe dora rojź dīsa emź mecbūr bżmīnżn bż gundīyan ra žer bżkżn. Nīžancī bź gotżn hema ēone bż pźž va ku cīyź xwe bżgżrżn, dż eynī demź da kesźn jż gund derketżbūn revīyabūn xwe avźtżbūn serź ēīyan, jż serź bżlżndayīya ēīya va jī me dan ber tżvżngan. Belź ev ne tżžtek gelek gżrīng būn ū tesīra wan zaf lż ser me nebū. Dż demek kżn da me lż jorź lż serserź gundūyan cī gżrt. Jż serź banźn xweyźn rast wek tavīya xżlorżkan berżk lż me barandżn ū bż tżrs ū xof dītżn ku rīya jż gund derketżna wan hatī yź asźkżrżn. Dż vź demź da eskeran bż “Allah, Allah” berjźrī hżcūmź ser gund kżrżn ū ketżn gund. Kī kete ber wan bż sżngūyan kužtżn źn dżn lż rīya jż gund derketżnź dżgerīyan ū vīyalī wīyalī bazdżdan. Jż ber ku ez ēend roje jż westīyabūnź bź hal ū qewet mabūm, nżkarżbūm bż rź va herżm, mżn vź menzeryź lż ser pżžta hźstżrek-qantżrek- temaže kżr. Xanī heta devź derī tżjī ežya ū fżraq būn. Ez texmīn dżkżm ku ev fżraq ū ežyayźn han gundīyźn ku jż gundźn xwe revīya būn anībūn vī gundī. Eskerźn ku dżketżn nava malan bż tūren tżjī fżraq ū tżžtan va bż paž va dżhatżtżn. Eskerek suwarī bż dżlek xwež jż mżn rżcakżr ku ez hespź vī bżgrżm. Heta cźbżk ū tūrżkźn xwe tżjīkżr mżn hespź wī gżrt. Belź sekna lż vī gundī talūke bū. Kesźn revīyabūn, jż serź ēīyan bż tżfżngan lż me dżxżstżn. Kolaxa lż tenżžt mżn bū ū berīkek lż destź wī ket. Mżn hźstżra xwe da axayź xwe ku bżkarżbe zū xwe dūr bżke. Merżv mecbūr bū xwe bż de ber dīwar ū bż dżwar va zelżqīne. Bż vī awayī dżkarżbū xwe bżparźz e. Dż gund da jż xanīyźk bż tenź bż tżfżngan lż medżxżstżn. Dż xanīyźn dżn da tev hatżbūn kužtżn, hatżbūn bź zerarkżrżn. Belź xanīyźk berxwedan dżkżr ū ēar- pźnc sżet eskeran acżz kżrżn ū teslīm nebūn. Serokź van kesan bż bayreqa xwe va lż dev pencerź xwe dżrźj kżr ū berżk barandżn.. Ewī dżzanżbū ku jź ra tu bextdan ū bexżžandżn nīne ū hevīya bexżžandżnek nedżkżr. Lż ser vź erda cīhanź cī jź ra nema bū ū xżlazbūna wī tunebū. Ewī dż nav vź bź hźvītīyź da dżxwest kužtżna xwe bż bżha bżke, xwe erzan nede wżndakżrżn. Dż pencerź da vīyalī, wīyalī berżkan režand. «
«Dż vź dema da mżn baz da ēūm cem Hafżz Paža ku ewī emrź vź qetlīamź da bū ū lż bżnź gżrżgek bżēūk žer temaže dżkżr. Eskeran kesźn źsīr gżrtżbūn, bżrīndarźn dż nav xwīna xwe da dżgevżzīn, jżn ū mźrźn bżrīndarźn ku dżnalīn ū dżkalīn... Kesan, guh ū serźn jźkżrī źn dż her emrī da, bebekźn tefal ū zarokźn bźmecal, pīr ū kal tanīyan, teslīmź Hafżz Paža dżkżrżn ū lż gorīya wanan jż 50 heta 100 kuruž dżstandżn. (Dema merżv lź dżnźrź ku qīmeta serź Kurdek jż 50 heta 100 kuruža ye. Jż vź zalżmtīyź ū wź da tżžtekī dżjwartżr heye ?.... K.Ö), Mühlbach bżrīna hżnek bżrīndaran žūžt ū pźēa. Bź dengīya kedera Kurdan, bź ūmūdīya jżnan kezeba merżvan dżperżtand, dżlź merżf perēe perēe dżkżr. »
Ēav kanī : Unter dem Halbmond- Erlebnżsse żn der altten Türkeż 1835-1839, Helmut von Moltke. Pel 261-264
4 - Serhżldan Mehmed Pažayź Rewandżzī :
Dż sala 1830'yan da dż bżn rźzdarīya mīrź Rewandżzź Mżhemed Paža da serhżldana Rewandżzź destpźkżr. Gelek bajaran kżr bżr fermana xwe. Lż hżnek sencaxan mīr ū walīyan anī ser hukmź. Bż navź xwe xutbe da xwendżn. Sīlehan da ēźkżrżn. Dewleta Osmanī jź gelek fżkżrżn dżkżr ū jż bo serhżldana xwe fżretżr neke pažayī da ye. Belź ew nesekżnī ū serhżldanź fżretżr kżr. Dewleta Osmanī bż 40 hezar ležker ēo ser Mżhemed Paža. Žervanźn Mżhemed Paža kżžīyan ēīyan ū dżjī ordīya Osmanī žerźn dżjwar kżrżn. Dewleta Osmanī jż bo xwe jż źrīžek qewettżr ū dżjwartżr ra amade bżke bż paž va kżžīya. Mżmed Paža vī jż xwe ra fersendek dīt ū hżcūm da ser Iranź. Hżnek bajarźn Iranź teslżm sżtand. Mżhemed Paža bż vī hereketźn xwe kete nav xetayek gelek mezżn. Dżjī Mżhemed Paža dewleta Osmanī ū dewleta Iranī būn yek. Serhżldana Mżhemed Paža dż sala 1837`an da pelżžandżn. Dewleta Osmanī Mżhemed paža bż xapandżn bżre Istenbolź ū lż wīr bż būyźrźn xweyźn tarī wī da kužtżn.
5 - Serhżldana Mīr Bedżrxan Beg :
Sala 1828 – 1829’an dż žerź Osmanī ū Rūsan da Mīr Bedżrxan Beg esker neda dewleta Osmanī ū vź dewletź qebūl nekżr. Mīr Bedżrxan Beg bż serź xwe hereket kżr. Jż xwe ra esker da hev, orduyek hazżr kżr. Xutbeyź lż ser navź xwe da xwendżn. Dż nav Mīr ū begźn Kurdan da lżhev hatżnekī ēźkżr. Dż nava mīrź Hekarī, Wan, Hīzan, Mūž, }ers ū Erdelan da yekītīyek pźk anī. Jż }ersź heta Mosżlź, jż Mźrdīnź heta Urmīyeyź yekītīya Kurdan danī. Dewleta Osmanī dż sala 1836`an da bż ēewetek gelek gżran hżcūmź Cżzīrź kżr. Žer dż navbera Osmanī ū Kurdan da bż dżjwarī destpźkżr. Dż sala 1940`an da welatek mezżn ū fżre dż bżn qontrola Mżr Bedżrxan Beg da bū. Serxwebūna xwe beyan kżr ū lż ser navź xwe pere da ēźkżrżn. Kurd bż ser ketżbūn ū sexwebūna xwe żlan kżrżbūn. Nexapżn tam dż vź domź da serhżldana Nestūrīyan destpźkżr. Mīr Bedżrxan ma dż nav du agżran da. Berxwedan dom dżkżr. Eeskerź Mīr Bedżrxan lż her hźlī serkevtżn dżstandżn. Dż sala 1847`an da dewleta Osmanī bż sed hezar ležker va hżcūmź ser Mżr Bedżrxan Beg kżr. Hżn mīrekźn Kurd lż Mżr Bedżrxan Beg xayīn derketżn ū terefź Osmanīyan gżrtżn. Bżrazź Mīr Bedżrxan Beg jī dż nav xayīnan da cī gżrt. Bżrazīyź wī Yezdanžźr seresker (kumandar) bū ū bż eskerź xwe va alīyź Osmanīyan gżrt. Sedem vź yekī cīgżrtżna eskerź Mīr Bedżrxan Beg qels bū ū mīr žżkest. Dewleta Osmanī wī nefī Žamź kżr ū Mīr Bedżrxan Beg dż sala 1868`an da lż Žamź ēo ser dżlovanīya xwe.
6 - Serhżldana Yezdanžźr :
Ew kesź ku dż serhżldana Mīr Bedżrxan Beg da xayīntī kżr, xwe da alīyź dewleta Osmanī dīt ku dewletź īžź xwe pź da kżrżn ū wī avet gožeyek. Yezdanžźr dīt ku wek kevżrź avdestź hat emżlandżn. Soz ū bextź ku dabūnź Yezdanžźr, Osmanīyan wek hercar nanīn cī, lż ser soz ū bextź xwe nesekżnīn. Yezdanžźr dż sala 1854`an da serhżldan kżr. Yezdanžźr Bżlīs, Sźrt ū Mosżlź teslżm gżrt. Fżrżngsżz ū żnglīzan alīkarīya dewleta Osmanī kżrżn. Konsolosź Inglīz ź Mosżlź Yezdanžźr xapand ū wī kżre faqa Osmanīyan. Osmanīyan wī gżrttżn žandżn Istenbolź. Bż vī awayī ev serhżldan jī žżkest.
8 - Serhżldana Sason :
Dema Osmanī xwestżn temamīya Kurdistan bżkżnbżn destźn xwe, ketżn tżm hźl ū bajaraźn Kurdżstan. Xwestżn Sason jī bżxżn bżn darź xwe. Belź Kesźn Sason tżm xwe azad dītżbūn ū hakżmīya bīyanīyan nżkarżbūn qebūlbżkżn. Gundźn Sason xwe gżhažtżn hev ū dżjī Osmanīyan ketżn ēīyan dest bż žer kżrżn. Ev serhżldan gelek dom nekżr ū jż alīyź Osmanīyan va hat tefandżn.
9 - Serhżldana Muž, Bżlīs, Wan, Hakarī, Botan ū Behdīnan :
Dż sala 1878`an da lż Mūž, Bżlīs ū Wanź serhżldan ccźbū. Dż demek kżn da ev serhżldan fżre bū ū lż Hekarī, Behdīnan ū Botan jī destpźkżr. Serhżldan bź serī bū. Belź lż her cī bż serź xwe dżhat pźk anīn. Serokek ku serhildanź bżde hev ū yekītī qźke nebū. Sedem wź bź serītīyź ev serhżldanźn cūre cūre jī hatżn perēżqandżn.
10 - Serhildana Osman Bedirxan Beg :
Dema serhildanźn Mūž, Bilīs, Wan, Hekarī ū Behdīnan dom dikirin li Botan jī di bin seroktīya Osman Bedirxan Beg da serhildan ēźbibūn. Li hźla Žźrwan, Qapilcewz ū Sason jī serhildan destpźkir. Osman Bedirxan Beg van serhildana tev gihažt hev ū serwerīya serhildanź ajot. Emir Osman Bedirxan Zaxo, Imadīye, Merdīn, Midyat ū Nisźrbīnź ji kir bin destźn xwe. Dewleta Osmanī bi qewetek giran hat ser Osman Bedirxan Beg ū di dawīyź da Osman Bedirxan Beg žikest.
11 - Serhildana Mīr Emir Elī Beg ū Mīr Mithet Beg :
Di sala 1899`an da Serhildanek ji alīyź kurźn Mīr Bedirxan Beg Mīr Elī Emir Beg ū Mīr Mithet Beg va ēźbū. Di destpźka Serhildanź da Kurd bi serkevtī žerź xwe ajotin. Belź ev serhildan jī pižtī demek ji alīyź dewleta Osmanī va hat peližandin.
12 - Serhildana Ibrahīm Pažayź ežīreta Millī ū hin serhildanź din :
Di dīroka Kurd ū Osmanīyan da bi sedan serhildan ēźbūne. Heke em temaman li vira binivisīnin dawī li van serhildana nayź. Min bi kurtī anī ziman ū ez dixwzim hin serhildanźn ku berī pežilandina dewleta Osmanī ēźbūne bi kurti li vir binivisīnim.
a - Di sala 1897`an da li Motka serhildan ēźbū.
b - Di sala 1905`an da li Bedlīs, Dźrsim ū Beyazītź serhildan ēźbūn.
c - Di sala 1906`da li Erzeromź Serhildan ēźbūn.
d - Dīsa di sala 1906`an da li Sźrtź ū Xerza serokź ežīra Mala Faro Bižarź Ēeto serhildan kir. Bižarź Ēeto, ji Ereb, File, Ermenī ū Źzīdīyźn Kurd jī alīkarī girt ū qeweta xwe xurt kir. Tim bi hev ra būn yek ū dibin rźbazīya Bižarź Ēeto`da serhildanek dijwar kirin. Dīsa bi fetlūfźlźn dewleta Osmanī hin kesźn Kurd būn alīkarź dewletź bi xayīntīya van Kurdan Bižar di vź serhildanź da žikest.
e - Di sala 1907 ū 1908`an da Serokź Alayźn Hemīdīyź Ibrahim Pažayź Millī serhildan kir.
Ibrahim Paža feramdarź alayźn Hemīdīyź bū ū ji aliyź Siltanź Osmanī Evdilhemid va dihat pižtgirtin. Ji bajarź Dīyarbekirź heta ēīyayź Evdilezīzź, ji Misźrbīnź heta hidūdź Berzan di bin destź Ibrahim Pažayź Milī da bū. Belź dīsa jī Ibrahīm Paža di sala 1907`an ū 1908`an da berī mežrutīyeta diduyan serhikdan kir. Hicūmī ser Diyarbekir kir ū di dū da hicūmź ser Mosilź kir.. Pižtī ji sertexketina Siltan Evdilhemid ev serhildan hat žikźnandin. Sultan Evdilhemīd dīsajī rūmet dida Ibrahīm Paža. Ibrahīm Paža kumandarīya alayīyźn Henīdī berdwam kir. Siltan Evdilhemīd wī bexižand. Di sala 1908`an da dema mežrītīyeta diduyan ēźbū Siltan Evdilhemīd xeber ji Ibrahīm Paža ra žand ku bi eskerź xwe va bi gemīyź ecele bź Istenbol. Ibrahim Paža bi eskerź xwe va ēū Žamź ku ji wź jī here ber deryayź bi gemīyź here Istenbolź. Walīyź Žamź hevalbendźn azadīxwazźn Tirk bū ū ne dixwest Ibrahīm Paža here Istenbolź alīkarīya Siltan Evdilhemīd. Dixwest wī bixapīne, bigre bike zīndanź. Evdirhiman Pažayź Kurd li Žamź xeber da Ibrahīm Paža ku walī dixwaze wī bigre. Sedem vź yekź Ibrahim Paža eskerź xwe ji Žamź derxist derva. Eskerź dewletź hicūm dan ser Ibrahīm Paža. Paža berź xwe da Ēīyayź Žengalź. Belź erebźn ežīreta Žemaran pźžī li Ibrahīm Paža girtin. Mecbūr ēadirźn xwe danī ū dest bi žer kir. Belź paža nexwež bū ū di nav vī žerī da ēū ser heqīya xwe. Bi vī awayī zarokźn paža zivirīn Vźranžarź paytextź ežīreta Mili ū teslīmī Tirkan būn.
f - Di sala 1908ą an da li Bexda ū Kerkokź bi alikariya ežīreta Berzan ū Zibarī serhildan ēebū.
g - Di sala 1909`an da li Silźmanīyź di bin rźzanīya MAHMUD Berzencī va serhildan ēźbū. Dewletź dijī vź serhildanź mamź Mahmut Berzencī Žźx Merūf kir serokź Silźmanī ū bi vī awayī ev sirhildan jī sekinī.
h - Di sala 1909`an da li mintiqa Berzan, ežīreta Berzan, serhildan kir. Serhildan heta Mosilź fire bū. Di dawīyź da ev serhildan jī peližī.
13 - Serhildana Dźrsimź 1907-1908 :
Dźrsim heta serź qirnź 20ąan ji alīyź dewleta Osmanī va nehatibū fetihkirin. Dewleta Osmanī nikaribū hikmź xwe li ser Dersimź bi mežīn e. Dźrsim bac ū ēemēūra xwe nedida, alīkarīya eskerīyź nedikir, lawźn xwe nedižan žeran. Gelź Dźrsimź dewletź nasnedikir. Bitenź Seyit ū axayźn xwe nasdikirin, himberī wanan berpirsīyarbūn. Sedem vź yekź dewlet dixwest bikeve Dersimź. Dewleta Osmanī di sala 1907`an da eskerź xwe žand ser Dźrsimź. Sedem vź yekź ežīrźn Dźrsimź Heyderan, Koē, Žemikan, Režikan, Demenan, Aslan Beytan ū źn din dijī esker serīhildan. Li hawīdorź Dersimź žerźn giran hatin ēźkirin. Temamīya sencex ū qezayźn dźrsimź man di nava žer da. Hicūma eskerź Osmanī feyde neda ū bi caran žikestin. Pažayźn Osmanīyan dest dīsa bi fetlūfźlźn xwe kirin. Serokźn ežīretan xelatkirin ū wan xapandin, kižandin alīyź xwe. Bi vī awayī vź serhildanź jī pežilandin.
14 - Serhildana Bedlīs ū Hīzanź 1914 :
Berī žerź cīhanź ź yekem serhildana Bedlīsź gelek girīng e. Di ser salīya qirnź bīstan da li her alīyź Kurdistanź serhildan ēźbūn. Belź ev serhildan hźl bi hźl hatin ēźkirin ū Kurdan ne bihev ra hereketkirin. Ji 1900 heta sala 1912`an bi dehan serhildan li Kurdistanź ji hev cūda cūda ēźbūn. Heke ev serhildanźn cūdatī bikariban yekītīya xwe pźk anīna, bź guman tź bikariyan dewleta Kurdistan dimezirandin. Belź naxapin wek her demī dīsa yekītīyź nikaribūn pźk bīnin ū herkes bi serź xwe hereket dikir. Ēewan tź gotin „ Her pźxember dua ji umeta xwe ra kirī ye“ her wiha her beg, žźx ū axa dua ji xwe ū ežīra xwe ra dikir ū pźyvendīyźn xwe bi ežīreta din ra pźk netanī.
Ji alīyź din va Kurdan rojname deranī, hin sazīyźn xwe ēźkirin. Di sala 1912`an da dewletź qanūnek deranī ku li Kurdistanź di mehkema da jī kesźn Kurd ū Ermenī zimanź xwe pźk bīnin. Zimanź Kurdī ū Ermenī li Kurdistanź būn zimanźn fermī. Di navbera salźn 1912 ū 1914`an da li Kurdistan mecala serhildanek imūmī hatibū dīyarkirin. Kurdan dixwest ji bin nīrź bīyanīyan derkevin. Sedem vź yeke Kurdan dixwest ku dest danin ser Diyarbekir, Bedlīs, Wan, Mźrdīn, Mosil, Zaxo, Xerzan, Botan, Hīzan, Motkan, Misźrbīn, Midyad, Cizīr, Mefarqin, Sulźmanīyź, Kerkok ū Bažqelź ū dewletek damezirīnin. Emir Bedirxan jī bikin serokź vź dewletź.
Serokźn Kurdan li Žźrwanź gihīžtin hev ū planźn xwe ēźkirin. Dewleta Osmanī ji planź Kurdan hayīdar bū ū gelek kesźn ku ji bo vī planī xebatdikirin girt, kir zīndanan. Li Bedlīsź ū Hīzanź jī kesźn welatparźz źn ku di nava karź serhildanź da būn girt. Yek ji van kesan jī Mele Selim bū. Mele Selim bi pažīya hespek va girźdan ū xwestin bibin Bedlīsź. Gelź Kurd vź ne insanīyź ēebūk nekir, isyan kir ū Mele Selim azad kir. Girtin ser Hīzanź. Qaymeqam Hīzanź revīya. Berpirsiyarźn Serhildanź li gundź Qumaž ala xwe kižandin ū xelkź bangī serhildanź kirin. Di demek kurt da gel kźžīya alīkarīya serhildanź ū serhildan fire bū. Milet hicūmź ser Bedlīsź kir ū esker mecbūr man ketin kela Nedlīsź, xwe di keleyź da asź kirin. Ji her alī va alīkarźn serhildanź zźde būn. Žex Žabedīn ū Seyīt Elī jī rźzanīya serhildanź dikirin. Ermenīyan jī alīkarīya serhildanź kirin. Dewleta Osmanī ji Wanź, Erdīže, Mužź ū Erzeromź erkere xwe di bin kumandarīya Ihsan Paža da žand Bedlīsź. Dema esker gihīžte Bedlīsź Ermenīyan jī peymana nav xwe ū Kurdan xirakirin, xwe dan alīyź Osmanīyan. Serhildan žikest ū gelek kes hatin dardakirin. Rźzanźn Serhildanź Seyit Elī ū Žex Žabedin jī hatin dardakirin.
Kamīran Inan ū Zeynelabidin Gaydalī nevīyźn Seyīt Elī ū Žźx Žabediīn in. Ew ēiqas jī xwe ji dewletź ra sadik nīžan bidin ū inkarīya xwe bikin jī, dīsa karbidestźn dewletź ji wan ne bawerin. Ew bibin wezīr ū xwe ji problema Kurdan dūr bikin, xwe ji dewletź ra žīrīn bikin jī, ew di ēavź dewletź da nevīyźn Žźx Žabedīn ū Seyīt Elī ne ū xayin in.
Mezarź Seīt Elī ū Žźx Žabedin li Bedlīsź li xilazīya Berwarź Bźno būn. Di dema Edalet Partīyź da rīya ku di Berwarź Bźna da diēū Sźrt ū Dīyarbekirź di sala 1968`an da hat firekirin. Goristanź ku mezarź Žźx Žabedin ū Seyit Elī li wir bū bi temamī ket nav rź. Hestīyź Žex Žabedīn ū Seyīt Elī ji we derxistin, birin Hīzan.
Di nav Kurdźn hźla Bedlīsź da li ser van her du welatparźzan gelek efsane tźn gotin. Kesźn wź hźlź qise dikin ku dema Seyīt Elī eliqandinź sź caran žerīt qetīya yź. Cara ēaran Žźx Žabedīn dibźje; „Birayź min ev qedera Xwedź yź. Pźwiste tu jī qebūl bikī.” Pižtī vź gotinź cara qatan žerīt ne qetīya ye. Dīsa dibźjin dema qebra wan veda ne ku cenazźyź wan bibin Hīzanź, cesedźn wan bi temamī saxlem bū ne ū ne rizīyan e. Belź sitūyź Seyīt Elī cīyź žerītź rež ū žīn bū ye. Diya min qise dikir ku ew kesź Žźx Žabedīn ū Seyīt Elī eliqandinź yanī qesabźn wan Xwedź źžźk li wan da ye, werimīn e ū teqīyan e. Hakimźn ku qerarź idaman wan dan e źžek li wan jī da ye di davīya vź źžź da wek kuēikan reyīyan e heta ruhź wan hatī ye sitandin.
15 - Serhildana Berzan :
Dema serhildana Bedlīsź ēźdibe, Žźx Evdilselam Berzanī jī bi dil alīkarź vź serhildanź ye. Belź di nav Žźx Evdilselam ū serhildana Bedlīsź da peyvendīyek heye an na ne zelal e. Dewleta Osmanī ji Žźx Evdilselam fikaran dike. Eskerź xwe li Rewandiz, Akra, Amedīye ū Mosilź bi zźdetirī dicīne. Ežīretźn Hamewendan, Cef ū Dizayī bi Žźx Evdilselam ra dibin yek. Žźx Evdilselam bi konsolosź Rūs ra ź li Mosilź peyvendī datīn e ū alīkarī dixwaz e. Eskerźn Osmanī hicūm dide ser Žźx Evdilselam. Žźx Evdilselam di vī žerī da dižkź ū bi hźla Urmīyeyź va diēe. Li ser serhildan ū kiryarźn Žźx Evdilselam di bin xala dewleta Iraq, Ereb ū Kurdźn Iraqź, beža hereketź Berzanīyan da hatīye qisekirin. Helbet hereketź Berzanīyan ū serhildana Žźx Mehmūt Berzencī hź di dema Osmanīyan da hatine destpźkirin. Ev serhildan bi piranī li ser erda qismź Iraq ū Iranź qewimīn e. Ev serhildan di pižtī dema damezirandina komara Tirkīyź da bi awayek zor ū giran hatine domandin. Ji bo vź yekź min van serhildanan di bin xala dewleta Iraqź da nivisand ū li ser sekinīm.
16 - Serhildan Qoēgirī :
Heta niha min serhildanźn dema Osmanī bi kurtī bīranīn. Dikarin bźn gotin ku bi sedan serhildanźn Kurdan źn helī źn biēūk di dema Osmanīyan da ēźbūne. Mecal nīne ku ev serhildan tev bźne nivisandin. Niha dixwazim bi kurtewayī li ser serhildana Qoēgirī ku di navbera her du dewran da, anī di navbera dewra Osmanīyan ū Kemalīstan da ēźbūye bisekinim.
Pižtī žerź yekem ź cīhanź gelek komel ū sazūmanźn Tirkan hatin demazirandin. Di vź demź da komel ū sazumaźn Kurdan jī wek Kurdīstan Tealī Cemīyetī, Težkīlatź Iētimaīye ū źn din hatin demazirandin. Eleqa Kurdistan Tealī Cemīyetī bi kesźn Hela Qoēgirī ra jī hebūn ū li wź hźlź xebat dikirin. Welatparźz, žźx ū axayźn hźla Qoēgirī ū Dźrsimź li hev civīyan ū xwestin pirsgirźka Kurdan ēareser bikin.
Belkī hin xwendevanźn ciwan nizanibin Qoēgirī li kījan hźla Kurdistan dikeve. Qoēgirī li hźla rojavayź bakūrź Kurdistan ź. Ežīretźn Qoēgirī li ser erdek fire cīgirtibūn ū heke gelek ji wan ežīratan hatibine nefīkirin jī, dīsa īro piranīya van ežīretan li ser erda bav ū kalan in. Em dikarin bźjin ku ežīretźn Qoēgirī di navbera wīlayeta Sźwaz, Erzincan ū Dźrsimź da cī ū war girtine. Navź Qoēgirī niha Zara ye. Ev qeza ū wilayet Qoēgirī (Zara), Maciran ( Imranli), Qoyūlhīsar ( Hafik), Zerenīk ( Ovacik), Germīžex ( Sužeehrī), Refahīya, Deverik (Divriwi), Kemah, Kangal, Kuruēay ū Xozat (Hozat) li sinorź Qoēgirī dihatin zanīn ū bi temamī 2000 km2 ye.
Elīžan Beg, Elīžźr, Dr. Nurī Dersimī, Misto (Mistefa Paža), birayź wī Izet ū Mehmūt, lawźn Gulaxa Izet, Nakī ū Hesen Eskerī, Pažo, Mista, Mistefa Axa, Seyīt Ebas, Huseyn, Hasan, Ezamet, Takī, Bekoyź Hiseyn ū Rifet sewq ū idara hazirīya vź serhildanź kirin.
Di roja 01.10.1920`an da di bin seroktīya Alīžźr da bi servegirtina Kemahź ū temamīya gundź Kemahź va serhildan destpźkir. Daxwaza serhildana Qoēgiri azadīya Kurdan ū serxwebūna Kurdistan bū. Ev hereket du car ēź bū. Cara pźžīn ji 26.09.1920`an heta 03.12.1920ąan, cara diduyan jī, ji 24.02.1921` an heta 03.06. 1921`an. Di vī hereketī da hukumeta Kurd a muweqez jī tź danīn. Ev hereket jī bi xwīnrijandin, malkambaxkirin, nefīkirin. Zīndankirin, dardaxistin, kužtin ū welatwźrankirina Kurdan tź peēiqandin. Evīn Aydar Ēīēek di pirtūka xwe bi navź „Koēgirī Ulusal Kurtuluž Harereketī“ ū Dr. Nurī Dźrsimī di pirtūga xwe ya „Hatiratim“ da gelek fire li ser hereketź Qoēgirī sekinī ne.
Kazim Özdemīr
http://www.xoybun.com/extra/slide/Unbenannt-2.swf
http://www.xoybun.com/gallery/albums/PDK-XOYBUN/Nexise_Kurdistana_Piroz_xv1.jpg
http://www.xoybun.com/gallery/albums/PDK-XOYBUN/Nexise_Kurdistana_Piroz_xv2.jpg
http://www.xoybun.com/nuceimages/Parastina_Sinore_Kurdistana_Mezin_1.jpg
http://www.pdk-xoybun.com/nuceimages/Nexise_Kurdistane_PDK_b.jpg
 
Mafź Kopīkirin &kopībike; PDK-XOYBUN; wiha, di xizmeta, Kurd ū Kurdistanź daye : Pirojeya Kurdistana Mezin, Pirojeyźn Aborī ū Avakirin, Pirojeyźn Cand ū Huner, Lźkolīna Dīroka Kurdistanź, Perwerdeya Zimanź Kurdī, Perwerdeya Zanīn ū Sīyasī, Wežana Malper ū TV yźn Kurdistane. Tev maf parastī ne. Wežandin:: 2009-03-06 (5935 car hat xwendin) [ Vegere ] | PRINTER |
Ev malper, herī bash, bi Avant Browser, tź xuyakirin...
